Yerleşik düzene geçen her toplumda, su en önemli problemlerden biri olmuştur. Suyun kaynağından alınması, taşınması, dağıtılması ve kullanılması, her zaman özel bir su yapısının inşa edilmesini gerektirmiştir. Bu gereklilikle oluşan su yapıları, mimari biçimlenmeleri, teknolojik özellikleri ve kültürel anlamları ile insanlık tarihinin önemli belgeleri arasında yer almaktadır. Gaziantep’in tarihi su yapıları; yerel dilde livas adı verilen su kanalları ile bu kanallarla taşınan suyun kullanıldığı gane, kuyu, hamam ve kastel adı verilen yapılardan oluşmaktadır. Livas sistemi insan emeğiyle oyulmuş yer altı su kanallarıdır. Gane, kuyu ve hamamlar ise livas sisteminin bir parçası olarak tasarlanmışlardır. Su sistemi, suyun kullanıma açıldığı kamusal bir yapı olan ve yerel dilde kastel adı verilen yapıları da içermektedir. Kasteller, livasların kotuna bağlı olarak zemin kotunun altında yer almaktadır. Farklı işlevlere yönelik kullanımlar sunabilen kasteller; havuz, kuyu, oturma sekisi, mescit, helâ, çimeceklik gibi farklı mekân ve elemanları içerebilmektedir. Gaziantep’in tarihi su sistemi, Anadolu’daki diğer su sistemlerinden farklı özellikler göstermekte ve yere özgü su yapıları barındırmaktadır. Yapım dönemi ve kökeni hakkında kesin bilgi olmamakla birlikte, livas sisteminin Gaziantep tarihi yerleşiminin altında büyük bir ağ oluşturduğu ve ilk defa Persler tarafından kullanıldığı düşünülen, sonra dünya üzerinde geniş bir coğrafyaya yayılan qanât sisteminin yapım teknolojisiyle benzerlikler taşıdığı görülmektedir. Bu çalışmanın amacı, Gaziantep’in tarihi su sisteminin özgün değerlerini tespit etmek ve insanlık tarihinin ortak değerlerini taşıyan qanât sisteminin dünya üzerinde yayılımında Anadolu’daki yansımasının belirlenmesine katkı koymaktır. Çalışma kapsamında, Gaziantep’in tarihi su sistemi içinde yer alan su yapıları, genel hatlarıyla açıklanırken, livas ve kastel yapıları özelinde yapılmış araştırmalar sonucu elde edilen bilgiler de sunulmaktadır.

Access to water has always been one of the main problems faced in
development of settlements – taking water from its source, and its
transportation, distribution and usage have always necessitated the
development of special water structures. The historical water structures are
important documentary evidence of the history of humankind with their
architectural and engineering technologies as well as social and cultural
figurations. The historic water system in Gaziantep consists of a tunnel,
referred to as the livas, and water structures; gane, well, bath and kastel.
The livas system is a man-made underground tunnel. The water structures
gane, well and bath are designed as a part of the livas system. The water
system also features a unique public space for the usage of water, referred
to as kastel, which is also an underground structure, at depths based
on the level of the livas system. The kastels are designed with different
functions in mind, including pool, well, sitting places, small mosque, WC
and bathing. The historic water system in Gaziantep represents different
characteristics from the ones in Anatolia and has local-specific water
structures. The period of construction and the origin of the system have yet
to be ascertained however, it is clear that the livas system is a large system,
spreading out beneath the entire settlement and is similar to the type of
tunnel system known as a qanât, which is originated in pre-Achaemenid
Persia and spread over a wide geographical area. The aim of this study is to
Received: 31.01.2015; Final Text: 01.05.2016
Keywords: Water supply systems; water
structures; livas; kastel; Gaziantep
100 METU JFA 2016/2 MELTEM UÇAR
document the originality values of the historic water system in Gaziantep
and clarify the reflections of the qanât system in Anatolia. In the scope of
the study, the general characteristics of historic water system and water
structures are presented with the outcomes of the researches specific to
livas system and kastel buildings.