Bilgi toplumunun dinamikleri, eğitimi ve kültürü her zamankinden daha güçlü biçimde birbirine bağlamaktadır. Elinizdeki bu kitap, “Yapay Zekâ ve Dijital Medya Çağında Kültürel Yeniden Üretim” çerçevesinde; eğitim programlarından ders kitaplarına, yapay zekâ entegrasyonundan kültürel miras, diplomasi ve kimlik tartışmalarına, sürdürülebilirlikten toplumsal değerler eğitimine uzanan geniş bir yelpazede üretilen güncel çalışmaları bir araya getirmektedir. Dijitalleşme, yapay zekâ, sürdürülebilir kalkınma, su ve afet okuryazarlığı, değerler eğitimi, müfredat ve ölçme–değerlendirme gibi temaların; sosyal bilgiler, tarih, fen ve matematik eğitimi, özel eğitim, Türkçe ve yabancı dil olarak Türkçe öğretimi, öğretmen yetiştirme ve eğitim politikaları bağlamında ele alınması, çağın karmaşık problemlerine disiplinler arası ve bütüncül yanıtlar üretme çabasının somut bir göstergesi niteliğindedir.
Kitapta yer alan bölümlerden bir kısmı, sürdürülebilir dünya, su okuryazarlığı, afet farkındalığı ve sürdürülebilir kalkınma gibi temalar üzerinden hem yerel hem küresel ölçekte sorumluluk alan bir eğitim anlayışını tartışmaktadır. 5. sınıf sosyal bilgiler ders kitapları ve EBA içeriklerinin sürdürülebilirlik okuryazarlığı açısından incelenmesi, Mersin özelinde sürdürülebilir kalkınma ve afet farkındalığına yönelik yerel yönetim–STK çalışmaları gibi katkılar; program, ders kitabı ve yerel uygulama düzeylerinin nasıl birbirine eklemlenebileceğine dair somut örnekler sunmaktadır. Sosyal bilgiler eğitiminde sürdürülebilirlik, su temin projeleri ve çevre temelli çalışmalar ise öğrencilerin çevresel, toplumsal ve ekonomik boyutları birlikte görebilen bir perspektifle yetiştirilmesinin önemini vurgulamaktadır.
Bir diğer odak, eğitimin yapay zekâ ve dijital dönüşüm bağlamında yeniden düşünülmesidir. Öğretmenlerin yapay zekâ okuryazarlığı ile teknostres düzeyleri, yapay zekâ destekli eğitim ve yaşam becerileri, ilkokul düzeyinde girişimcilik, Maarif Modeli bağlamında oyun temelli öğrenme ve STEM entegrasyonu, gerçekçi matematik eğitiminin yaratıcı düşünme ve matematiksel okuryazarlığa etkisi gibi çalışmalar; hem öğretmen rollerinin hem de öğrenme–öğretme süreçlerinin nasıl dönüştüğünü göstermektedir. Yabancı dil olarak Türkçe öğretimi bağlamında yapay zekâ ile üretilen B1 düzeyi okuma metinlerinin kullanılabilirliğinin karşılaştırılması, sözcüğe dayalı yaklaşım ekseninde İngilizce ve Türkçe öğretim programlarının kuramsal karşılaştırması ve çok katmanlı metin algısına ilişkin metaforik incelemeler; dil eğitiminin hem kuramsal hem de uygulamalı boyutunda yeni tartışma alanları açmaktadır. Edebi çeviride yapay zekâ kullanımı üzerine durum çalışması ise dijital araçların çeviri, edebiyat ve kültürel aktarım süreçlerindeki imkân ve sınırlarını görünür kılmaktadır.
Kitapta yer alan tarihsel ve kültürel içerikli çalışmalar, kültürel yeniden üretim tartışmalarına derinlik kazandırmaktadır. Eski Türklerde doğum ritüelleri ve sacayağının mitolojik–simgesel yönleri, Kazım Nami Duru’nun eserlerinde Türk millî eğitimi ve terbiye meselesi, Köy Enstitülerinde uygulamalı eğitim modelinin 21. yüzyıl yapay zekâ destekli öğrenme modelleriyle karşılaştırılması, SSCB döneminde Azerbaycan’da uygulanan eğitim politikaları ve Türk Devletleri Teşkilatı’nın 2040 vizyonu bağlamında sosyal bilgiler eğitiminin rolü; eğitim–kültür ilişkisinin tarihsel sürekliliğini ortaya koymaktadır. Albert Mâlche’nin İstanbul Üniversitesi raporunun Türk basınına yansımaları, Hüsrev Gerede’nin Rio de Janeiro büyükelçiliği döneminde yürütülen kültürel diplomasi faaliyetleri ve 1931 yılı Türk– Yunan Darülfünun talebelerinin karşılıklı ziyaretleri gibi katkılar ise eğitimin, diplomasi ve kültürel etkileşimin merkezindeki konumunu farklı örnekler üzerinden tartışmaktadır.
Bu derlemenin önemli özelliklerinden biri, kuram ile uygulama arasında güçlü köprüler kurmasıdır. Ders kitabı incelemeleri, program analizleri, tarihsel belge ve arşiv çalışmaları; durum çalışmaları, sistematik derlemeler ve alan araştırmalarıyla birlikte ele alınarak hem araştırmacılara hem öğretmenlere hem de politika yapıcılara sahada kullanılabilir, kanıta dayalı öneriler sunmaktadır. Yapay zekâ ve dijital araçlar bu çerçevede eğitimin yerini alan bir “ikame” değil; etik ilkeleri, insanı ve yerel bağlamın ihtiyaçlarını merkeze alan ölçülü bir entegrasyonla öğrenme süreçlerini zenginleştiren destekleyici unsurlar olarak konumlandırılmaktadır. Kültür ise yalnızca aktarılması gereken bir miras değil, aynı zamanda eleştirel düşünme, estetik duyarlık, toplumsal dayanışma ve demokratik vatandaşlık bilincini besleyen dinamik bir öğrenme alanı olarak yeniden düşünülmektedir.
Bu kapsamlı emeğin ortaya çıkmasında katkı sunan bölüm yazarlarına, hakemlere, editörlere ve ilgili kurumlar ile paydaşlarına teşekkürlerimizi sunuyoruz. Okurun, bu kitapta bir araya gelen çalışmalar aracılığıyla yeni araştırma soruları geliştireceğine, sınıf içi ve okul temelli uygulamalarında somut iyileştirmeler yapacağına ve disiplinler arası iş birliklerine ilham bulacağına inanıyoruz. Eğitim ve kültür alanlarında adil, erişilebilir ve sürdürülebilir bir gelecek inşasına katkı sağlayan bu tür çalışmaların çoğalarak devam etmesini diliyoruz.