Bilim ve düşünce tarihinde eşine az rastlanır bir yetkinliğe sahip olan
dahi mühendis ve bilim adamı Ebü’l-İzz İsmail b. er-Rezzâz El-Cezerî
rî’nin hiyel ilmine dair eseri İslam bilim ve felsefe geleneği açısından son
derece kıymetlidir. Zira onun eseri konusu itibariyle, felsefi bilimleri yet-
kinleşme temelinde ilerleyen bir sistem inşa etme fikriyle ele alan birçok
filozof tarafından felsefi bilimler tasnifi içerisinde zikredilmiştir. Bu açı-
dan bakıldığında el-Cami ‘beyne’l- ‘ilmi ve’l-‘ameli’n-nafii‘ fi sına‘ati’l-hiyel adlı
eserin klasik gelenekteki konumunun belirlenmesi, El-Cezerî’nin felsefe
ve bilim dünyasınca bütün yönleriyle ve derinlikli bir biçimde anlaşılması
bakımından önem arz etmektedir.
Bu amaca yönelik olarak, başta İslam felsefe geleneğinin kurucu filo-
zofu Fârâbî olmak üzere, felsefi ve dini ilimlere dair ansiklopedik eseriyle
tanınan İslâm âlimi Harezmi ve ünlü matematikçi-astronom İbnü’l-Hey-
sem’in hiyel ilmine dair bakış açılarının ortaya konulması faydalı olacaktır.
Bu bilgiler ışığında değerlendirildiğinde hiyel ilmi, Fârâbî’nin deyimiyle
matematik bilimlerdeki kesinliğin uygulama alanıdır. Benzer bir bakış açı-
sıyla bakıldığında mantık biliminin uygulama alanı da pratiğe dökülmemiş
fakat teorik düzlemde ele alınan felsefi bilimlerdir.
Buna göre matematik alandaki kesinlik geometri ile teorik alandaki ke-
sinlik mantık bilimi ile elde edilmektedir. Teorik bilimlerde elde edilen
kesinlik ve doğruluğun icra edilmesi ancak fiil ve davranışlar ile mümkün-
ken, pratik bilimlerde elde edilen burhanların uygulanması ancak mekanik
aletlerin yapımı ile mümkündür. Sonuç olarak felsefi bilimler tasnifinde
zikredilen mantık, geometri ve hiyel bilimlerinin çeşitli açılardan benzer
yönlerinin bulunduğu görülmektedir.