Çalçık Çunijekov’un Munduzak Adlı Eseri Üzerine Bir İnceleme
Elcan, Abdullah
Köklü bir sözlü kültür geleneğine sahip olan Altay Türklerinin yazılı edebiyatları 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren oluşmaya başlamış, Sovyet Devrimi’yle birlikte gelişme göstermiştir. Çağdaş Altay edebiyatının kurucuları arasında kabul edilen yazarlardan biri Çalçık Çunijekov’dur. 1898 yılında Elikmanar bölgesindeki Kuyum’a bağlı Üstügi-Koroçı’da doğan yazar, 1973 yılında Gorno-Altaysk’ta ölmüştür. 1958 yılında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği, Yazarlar Birliği üyeliğine seçilen Çunijekov ölümüne kadar bu görevi sürdürmüştür. Çunijekov; şiir, masal, hikâye gibi edebî eserler yanında makale, röportaj gibi bilimsel eserlerle de çağdaş Altay edebiyatına katkıda bulunmuştur. Çunijekov’un Munduzak adlı eseri, yazarın hayatından izler taşıyan otobiyografik tarzda bir uzun hikâyedir...
BİR KARŞILIKLI ANLAŞILABİLİRLİK PROBLEMİ:TÜRKİYE TÜRKÇESİ İLE AZERBAYCAN TÜRKÇESİ ARASINDA YALANCI EŞ DEĞER KELİMELER
Karşılıklı anlaşılabilirlik bağlamında kelime eş değerliği ve yalancı eş değerlik konuları Türk lehçelerinin temas noktasında önemli bir mesele olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu çalışmada Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesi arasında karşılıklı anlaşılabilirlikte bir problem olarak ortaya çıkan yalancı eş değer kelimeler ele alınmaktadır. Bu amaçla Karşılaştırmalı TürkLehçeleri Sözlüğü’nden tespit edilen Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesi arasında yalancı eş değer kelimeler incelenmiştir. Sözlük düzeyinde yalancı eş değerliğin araştırıldığı bu çalışmada kontrol için Seyfettin Altaylı’nın hazırladığı Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü adlı eser kullanılmıştır. Böylece Türk dünyasının ortak geleceği çerçevesinde karşılıklı anlaşılabilirlikte ortaya çıkan bu ve benzeri problemlerin el...
ALTAY TÜRKÇESİNDE KADIN İLE İLGİLİ SÖZ VARLIĞI
ELCAN, Abdullah
Sibirya Türk halkları, Sibirya’nın diğer halklarıyla iç içe yaşamaları, uzun bir dönem diğer Türk toplulukları ile bağlantılarının olmaması nedeniyle dil, tarih ve kültür çalışmalarında özel bir yere sahiptir. Ülkemizde, Sibirya Türk halklarının dili ve kültürü ile ilgili çalışmalar, Türk tarihine, Türk dilinin kaynaklarına, eski Türk eserlerine her zaman ilgi gösteren, Türk Dünyası kültür birliğini önemseyen Cumhuriyetimizin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün yönlendirmeleriyle başlamıştır. Bu dönemde kurulan komisyon hem Yakut dili hem de genel Türk dili açısından büyük önem arz eden E. K. Pe- karskiy’in Yakutça-Rusça Sözlüğü’nü çevirmiş; ancak çalışmanın sadece bir kısmı, Atatürk’ün ölümünden sonra 1945 yılında yayımlanabilmiştir. Sonraki yıllarda bazı çalışmalar yayımlanmış olsa da ...
Altaylı Yazar Pasley Samık’ın Göktürkler Piyesi Üzerine
Elcan, Abdullah
Son dönem Altay edebiyatının en önemli temsilcilerinden biri olan şair, yazar ve çevirmen Pasley Samık, Kök-Teñri Sözile, Kükürt-Calkın Colıla (Ay-Kanattu Kök-Börü enelü Kök-Türkter Aayınça tuucı) “Gök Tanrı Sözüyle, Gök Gürültüsü-Yıldırım Yoluyla (Ay Kanatlı Bozkurt Soylu Göktürkler Hakkında Masal) adlı bir piyes kaleme almış ancak bu piyesi yayımlamamıştır. Samık, bu piyesin taslak hâlini 2012 yılında bize Türkiye’de yayımlamamız için vermiş olup piyes ilk kez tarafımızdan Pasley Samık’ın “Göktürkler” Piyesi (Giriş – Metin – Aktarma – Dizin – Sözlük) adlı kitabımızda yayımlanmıştır (Elcan, 2023). Adı geçen kitabımızdan hareketle hazırlanmış olan bu çalışmada, Pasley Samık hayatı ve eserleri bağlamında tanıtıldıktan sonra yazarın Göktürk Devleti’nin kuruluşunu tarihsel ...
Çağdaş Altay Türk Şiirinde Ana Dili Bilinci
Elcan, Abdullah
Dil, en genel tanımıyla insanlar arasında iletişimi sağlayan bir araçtır. Aynı zamanda dil insanlar arasında ortak duygular, düşünceler oluşturur. Böylece insanları yığın olmaktan kurtarıp bir millet hâline getirir. Nesiller arasında kültür aktarımını sağlayarak millet hâline getirdiği insan topluluğunu geçmişe bağlar ve yine milletlere bir gelecek tasarımı sunar. Dolayısıyla dil en önemli millî kimlik kurucu değer olarak karşımıza çıkmaktadır. Bir milletin dilinin yok olması, o milletin de yok olması anlamına gelir. Güney Sibirya Bölgesi’nde Rusya Federasyonu’na bağlı Altay Özerk Cumhuriyeti’nde yaşayan Altay Türkleri, dilleri ve kültürleri yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bulunan bir Türk boyudur. Hemen tamamı Altay Türkçesi ve Rusça olmak üzere iki dilli olan Altay Türkleri i...
Altay Türkçesinde Kap Kacak ile İlgili Söz Varlığı
Elcan, Abdullah
Altay Türkleri günümüzde Güney Sibirya bölgesinde Rusya Federasyonu’na bağlı Altay Cumhuriyeti’nde (Respublika Altay), dağınık olarak da Altay Kray› (Altayskiy Kray) içinde yer alan No- vosibirsk, Barnaul, Biysk şehirlerinde ve Kemerova Oblast'ında (Kemerovskaya oblast) yaşamaktadırlar.
Divanu Lügati't Türk'ün Söz Varlığının Altay Türkçesinde Görünümü
Elcan, Abdullah
Büyük Türk dilcisi Kaşgarlı Mahmud tarafından 11. yüzyılda kaleme alınan Divanu Lügatit Türk, Türk dilinin bilinen ilk sözlü ğüdür. Eserde madde başı olarak sekiz bin civa rında Türkçe kelime yer almakta ve bu kelime lerin Arapça karşılıkları verilmektedir. Divanu Lügatit-Türk, Türkçeden Arapçaya bir sözlük olmasının yanında bazı kelimelerle ilgili yapılan gramer açıklamalarıyla 11. yüzyıl ölçünlü Türk çesinin küçük bir grameri, yazıldığı dönemdeki Türk boylarının ağızları bakkında bilgiler verme siyle de dryalektolojik bir çalışmadır. Zengin söz varlığı, gramatik açıklamalar ve dryalektolojik verilerle Divānu Lügaäti't-Türk sadece Karabanlı dönemi için değil tarihi ve çağdaş bütün Türk leh çeleri için önemli bir krynaktır. Türk lebçelerinin tasnifinde Kuzeydoğu Güney Sibirya Türk leb...
KAŞKAY TÜRKÇESİNDE İYELİK BİLDİREN YÜKLEMLEMELER
Elcan, Abdullah
Öz Kaşkay Türkçesi; İran’ın güneyinde, Fars eyaletinde yaşayan Kaşkay Türklerinin konuşma dilidir. Türk dillerinin tasnifinde Oğuz grubu Türk lehçeleri arasında gösterilen Kaşkay Türkçesi yazı dili olarak gelişmemiş; Kaşkay Türklerinin hemen tamamının aynı zamanda Farsça konuşuru olması dolayısıyla da Farsçanın güçlü etkisi altında tipolojik özelliklerini büyük ölçüde yitirmeye başlamıştır. İki dilin karşı karşıya gelmesiyle ortaya ne gibi durumların çıkabileceği dil bilim çalışmalarında önemli bir yer tutmaktadır. Önceleri bu ilişkiler yalnızca kelime alışverişi ile sınırlı tutulmakla birlikte günümüzde dillerin birbirinden yapısal ögeleri de kopyalayabildikleri kabul edilmektedir. İki dilli her topluluk gibi Kaşkay Türkleri de sosyal açıdan baskın olan Farsçadan yapısal ögeleri almakta ...
Altay Kahramanlık Destanı Ak-Koñır Üzerine Bir İnceleme
ELCAN, Abdullah
Altay Türkleri, Güney Sibirya Bölgesi’nde, Rusya Federasyonu’na bağlı olarak kurulan Dağlık Altay Özerk Cumhuriyeti’nde yaşayan, dilleri ve kültürleri yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bulunan bir Türk topluluğudur. Zengin bir sözlü kültür geleneği geçmişine sahip olan Altay Türkleri, bu geleneklerini günümüzde de yaşatmaya ve çeşitli etkinliklerle gelecek kuşaklara aktarmaya çalışmaktadırlar. Altay sözlü kültür geleneğinin en önemli kısmını kahramanlık destanları oluşturmaktadır. Altay Türkleri destan karşılığı kay çörçök terimini kullanırlar. Destan anlatan kişiye kayçı adını verirler. Kay kelimesi sözlükte “boğaz, gırtlak şarkısı”; kayla- fiili “gırtlaktan söylemek, hikâyeyi ses eşliğinde anlatmak”; kayçı ise “topşuur adı verilen müzik aletinin eşliğinde kahramanlık destanı anlatan ha...
DÎVÂNU LUGÂTİ’T-TÜRK İLE MERSİN İLİ AĞIZLARINDAKİ ORTAK KELİMELER
Bu çalışmada, Dîvânu Lugâti’t-Türk’te (DLT) yer alan ve Mersin ili ağızlarında varlığını bugün de sürdüren kelimeler ele alınmaktadır. Çalışmaya esas teşkil eden DLT ile Mersin ili ağızlarındaki ortak kelimeler, Ahmet Bican Ercilasun ile Ziyat Akkoyunlu tarafından hazırlanan Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin adlı eserin Dizin kısmı (s. 538-995) ile Gülseren Tor tarafından hazırlanan Mersin Ağzı Sözlüğü’nün taranmasıyla tespit edilmiştir.
ALTAY TÜRKÇESİNDE HASTALIK İLE İLGİLİ SÖZCÜKLER ÜZERİNE BİR İNCELEME
Elcan, Abdullah
Söz varlığı çalışmaları içinde bir kavramı merkeze alarak o kavram etrafında oluşan söz varlığı unsurlarını inceleyen tematik söz varlığı çalışmaları, bir dilin kendi iç dinamiklerinden hareketle türetim kabiliyetini göstermesinin yanı sıra o dilin etkileşimde olduğu dilleri ve bu etkileşimin sonuçlarını göstermesi bakımından da önemlidir. Altay Türkçesinin temel söz varlığını Türkçe kelimeler oluşturmaktadır. Bunun yanında Altay Türklerinin önce Moğol sonra da Rus hâkimiyetinde uzun süre yaşamalarına bağlı olarak Moğolca ve Rusça kelimeler Altay Türkçesinin söz varlığına dâhil olmuştur. Altay Türkçesi üzerine yapılacak tematik söz varlığı çalışmaları hem Türkçe kökenli kelimelerin Altay Türkçesindeki sıklığını hem de Altay Türkçesi-Moğolca, Altay Türkçesi-Rusça dil ilişkilerinin derinliği...
ALTAYLI YAZAR TANISPAY ŞİNJİN VE IRIS EKELGEN İJEMCİ “MUTLULUK GETİREN UMUT” ADLI HİKÂYESİ
Tanıspay Şinjin, bilim adamı/folklorist, kayçı, yazar ve şair kimliğiyle çağdaş Altay edebiyatının önemli isimlerinden birisidir. 1936 yılında doğan Şinjin’in edebi faaliyetleri 1954 yılından başlayarak günümüze kadar devam etmektedir. Şinjin, folklorist kimliğiyle Kalkin, Yalatov, Çernoyeva gibi Altay’ın ünlü kayçılarından destanlar derlemiş ve yayımlamıştır. Aynı zamanda bir kayçı olarak kendisine ait destanlar da kaylamış ve bunları da yayımlamıştır. Bunların yanı sıra Şinjin bir şair ve yazar olarak da eserler vermiştir. Bu çalışmada, Tanıspay Şinjin’in hayatı, sanatı ve eserleri hakkında bilgi verildikten sonra, yazarın 1984-1985 yıllarında kaleme aldığı, yazarın hayatından izler taşıyan, Altay Türklerinin günlük yaşamından kesitler sunan Irıs Ekelgen İjemci “Mutluluk
