ALTAY TÜRKÇESİNDE KADIN İLE İLGİLİ SÖZ VARLIĞI
ELCAN, Abdullah
Sibirya Türk halkları, Sibirya’nın diğer halklarıyla iç içe yaşamaları, uzun bir dönem diğer Türk toplulukları ile bağlantılarının olmaması nedeniyle dil, tarih ve kültür çalışmalarında özel bir yere sahiptir. Ülkemizde, Sibirya Türk halklarının dili ve kültürü ile ilgili çalışmalar, Türk tarihine, Türk dilinin kaynaklarına, eski Türk eserlerine her zaman ilgi gösteren, Türk Dünyası kültür birliğini önemseyen Cumhuriyetimizin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün yönlendirmeleriyle başlamıştır. Bu dönemde kurulan komisyon hem Yakut dili hem de genel Türk dili açısından büyük önem arz eden E. K. Pe- karskiy’in Yakutça-Rusça Sözlüğü’nü çevirmiş; ancak çalışmanın sadece bir kısmı, Atatürk’ün ölümünden sonra 1945 yılında yayımlanabilmiştir. Sonraki yıllarda bazı çalışmalar yayımlanmış olsa da ...
Çağdaş Altay Türk Şiirinde Ana Dili Bilinci
Elcan, Abdullah
Dil, en genel tanımıyla insanlar arasında iletişimi sağlayan bir araçtır. Aynı zamanda dil insanlar arasında ortak duygular, düşünceler oluşturur. Böylece insanları yığın olmaktan kurtarıp bir millet hâline getirir. Nesiller arasında kültür aktarımını sağlayarak millet hâline getirdiği insan topluluğunu geçmişe bağlar ve yine milletlere bir gelecek tasarımı sunar. Dolayısıyla dil en önemli millî kimlik kurucu değer olarak karşımıza çıkmaktadır. Bir milletin dilinin yok olması, o milletin de yok olması anlamına gelir. Güney Sibirya Bölgesi’nde Rusya Federasyonu’na bağlı Altay Özerk Cumhuriyeti’nde yaşayan Altay Türkleri, dilleri ve kültürleri yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bulunan bir Türk boyudur. Hemen tamamı Altay Türkçesi ve Rusça olmak üzere iki dilli olan Altay Türkleri i...
Altay Türkçesinde Kap Kacak ile İlgili Söz Varlığı
Elcan, Abdullah
Altay Türkleri günümüzde Güney Sibirya bölgesinde Rusya Federasyonu’na bağlı Altay Cumhuriyeti’nde (Respublika Altay), dağınık olarak da Altay Kray› (Altayskiy Kray) içinde yer alan No- vosibirsk, Barnaul, Biysk şehirlerinde ve Kemerova Oblast'ında (Kemerovskaya oblast) yaşamaktadırlar.
Divanu Lügati't Türk'ün Söz Varlığının Altay Türkçesinde Görünümü
Elcan, Abdullah
Büyük Türk dilcisi Kaşgarlı Mahmud tarafından 11. yüzyılda kaleme alınan Divanu Lügatit Türk, Türk dilinin bilinen ilk sözlü ğüdür. Eserde madde başı olarak sekiz bin civa rında Türkçe kelime yer almakta ve bu kelime lerin Arapça karşılıkları verilmektedir. Divanu Lügatit-Türk, Türkçeden Arapçaya bir sözlük olmasının yanında bazı kelimelerle ilgili yapılan gramer açıklamalarıyla 11. yüzyıl ölçünlü Türk çesinin küçük bir grameri, yazıldığı dönemdeki Türk boylarının ağızları bakkında bilgiler verme siyle de dryalektolojik bir çalışmadır. Zengin söz varlığı, gramatik açıklamalar ve dryalektolojik verilerle Divānu Lügaäti't-Türk sadece Karabanlı dönemi için değil tarihi ve çağdaş bütün Türk leh çeleri için önemli bir krynaktır. Türk lebçelerinin tasnifinde Kuzeydoğu Güney Sibirya Türk leb...
KAŞKAY TÜRKÇESİNDE İYELİK BİLDİREN YÜKLEMLEMELER
Elcan, Abdullah
Öz Kaşkay Türkçesi; İran’ın güneyinde, Fars eyaletinde yaşayan Kaşkay Türklerinin konuşma dilidir. Türk dillerinin tasnifinde Oğuz grubu Türk lehçeleri arasında gösterilen Kaşkay Türkçesi yazı dili olarak gelişmemiş; Kaşkay Türklerinin hemen tamamının aynı zamanda Farsça konuşuru olması dolayısıyla da Farsçanın güçlü etkisi altında tipolojik özelliklerini büyük ölçüde yitirmeye başlamıştır. İki dilin karşı karşıya gelmesiyle ortaya ne gibi durumların çıkabileceği dil bilim çalışmalarında önemli bir yer tutmaktadır. Önceleri bu ilişkiler yalnızca kelime alışverişi ile sınırlı tutulmakla birlikte günümüzde dillerin birbirinden yapısal ögeleri de kopyalayabildikleri kabul edilmektedir. İki dilli her topluluk gibi Kaşkay Türkleri de sosyal açıdan baskın olan Farsçadan yapısal ögeleri almakta ...
Altay Kahramanlık Destanı Ak-Koñır Üzerine Bir İnceleme
ELCAN, Abdullah
Altay Türkleri, Güney Sibirya Bölgesi’nde, Rusya Federasyonu’na bağlı olarak kurulan Dağlık Altay Özerk Cumhuriyeti’nde yaşayan, dilleri ve kültürleri yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bulunan bir Türk topluluğudur. Zengin bir sözlü kültür geleneği geçmişine sahip olan Altay Türkleri, bu geleneklerini günümüzde de yaşatmaya ve çeşitli etkinliklerle gelecek kuşaklara aktarmaya çalışmaktadırlar. Altay sözlü kültür geleneğinin en önemli kısmını kahramanlık destanları oluşturmaktadır. Altay Türkleri destan karşılığı kay çörçök terimini kullanırlar. Destan anlatan kişiye kayçı adını verirler. Kay kelimesi sözlükte “boğaz, gırtlak şarkısı”; kayla- fiili “gırtlaktan söylemek, hikâyeyi ses eşliğinde anlatmak”; kayçı ise “topşuur adı verilen müzik aletinin eşliğinde kahramanlık destanı anlatan ha...
DÎVÂNU LUGÂTİ’T-TÜRK İLE MERSİN İLİ AĞIZLARINDAKİ ORTAK KELİMELER
Bu çalışmada, Dîvânu Lugâti’t-Türk’te (DLT) yer alan ve Mersin ili ağızlarında varlığını bugün de sürdüren kelimeler ele alınmaktadır. Çalışmaya esas teşkil eden DLT ile Mersin ili ağızlarındaki ortak kelimeler, Ahmet Bican Ercilasun ile Ziyat Akkoyunlu tarafından hazırlanan Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin adlı eserin Dizin kısmı (s. 538-995) ile Gülseren Tor tarafından hazırlanan Mersin Ağzı Sözlüğü’nün taranmasıyla tespit edilmiştir.
ALTAY TÜRKÇESİNDE HASTALIK İLE İLGİLİ SÖZCÜKLER ÜZERİNE BİR İNCELEME
Elcan, Abdullah
Söz varlığı çalışmaları içinde bir kavramı merkeze alarak o kavram etrafında oluşan söz varlığı unsurlarını inceleyen tematik söz varlığı çalışmaları, bir dilin kendi iç dinamiklerinden hareketle türetim kabiliyetini göstermesinin yanı sıra o dilin etkileşimde olduğu dilleri ve bu etkileşimin sonuçlarını göstermesi bakımından da önemlidir. Altay Türkçesinin temel söz varlığını Türkçe kelimeler oluşturmaktadır. Bunun yanında Altay Türklerinin önce Moğol sonra da Rus hâkimiyetinde uzun süre yaşamalarına bağlı olarak Moğolca ve Rusça kelimeler Altay Türkçesinin söz varlığına dâhil olmuştur. Altay Türkçesi üzerine yapılacak tematik söz varlığı çalışmaları hem Türkçe kökenli kelimelerin Altay Türkçesindeki sıklığını hem de Altay Türkçesi-Moğolca, Altay Türkçesi-Rusça dil ilişkilerinin derinliği...
ALTAY TÜRKÇESİNİN AYIRT EDİCİ SES BİLGİSİ ÖZELLİKLERİ
Elcan, Abdullah
Altay Türkçesi, Güney Sibirya Bölgesi’nde Rusya Federasyonu’na bağlı Altay Cumhuriyeti’nde ve Altay Kray’da yaşayan Altay Türklerinin edebi dilidir. Altay Türkçesinin ses bilgisi özellikleri, Genel Türkçe ses bilgisi özelliklerine uygun olmakla birlikte dil içi ve dil dışı çeşitli sebeplerle birtakım farklılıklar ortaya çıkmıştır. Altay Türkçesinin görece yakın bir zamanda yazı dili haline gelmesi standartlaşma sürecinin halen devam etmesi sonucunu doğurmuş; konuşma diline ait bazı unsurlar zaman zaman yazı diline de geçmiş, böylelikle Altaycanın ses bilgisinde ikili şekiller ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada, Altay Türkçesini, Türkiye Türkçesinden farklılaştıran, ayırt edici ses bilgisi özellikleri, eş zamanlı ve art zamanlı ses bilgisi olmak üzere iki ana başlık altında incelenecek...
DESTANDAN MİLLİ KİMLİK İNŞASINA: ALTAYLI YAZAR ÇIBAŞ KAYİNÇİN’İN “KAYÇI” HİKÂYESİNDE YAPI VE İZLEK
Ulu, Yavuz Sinan | Elcan, Abdullah
Kayçı, Altaylı yazar Çıbaş Kayinçin’in Tuular Baştay Kıygı isimli kitabında yer alan hikâyelerden biridir. Hikâyede ismi verilmeyen bir destan anlatıcısının hayatından çeşitli kesitler, Altay Türklerinin değişim/dönüşüm sürecine paralel olarak sunulur. Çalışmanın giriş bölümünde Altay destancılık geleneğinin dünü ve bugünü, ayrıca hikâyenin yazarı Çıbaş Kayinçin hayatı ve eserleri hakkında bilgi verilmektedir. Birinci bölümde Kayçı hikâyesinin yapı unsurları üzerinde durulmuş, ikinci bölümde hikâye tematik açıdan ele alınmıştır. Sonuç kısmında ise çalışma boyunca elde edilen bulgular değerlendirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Altay Edebiyatı, Kahramanlık Destanları, Çıbaş Kayinçin, “Kayçı” Hikâyesi, Milli Kimlik.
ALTAY TÜRKÇESİNDE EKSİZ YÖNELME DURUMU
Sayı ve cinsiyet ile birlikte dünya dillerinde yaygın çekim kategorilerinden biri olan durum kategorisi en genel tanımıyla isimlerin cümle içindeki konumlarıyla ilgili bir kategoridir. Dünya dillerinde, sözcüğün kökünde değişiklik olmasına neden olan morfolojik işaretleme, ön ilgeçlerden yararlanma, sentaktik dizilişlerden yararlanma, durum eklerini kullanma, vurgu gibi farklı yollarla durum ilişkisi kurulabilmektedir. Durum kategorisine sahip olan Türkçede ise durum işaretleme, her bir durum için ayrı bir durum ekiyle yapılmaktadır ve Türkçe düzenli bir durum çekimi paradigmasına sahiptir. Türk lehçelerinin tasnifinde Kuzeydoğu / Sibirya Grubu Türk Lehçeleri arasında yer alan Altay Türkçesi de durum kategorisi ve durum işaretlemesi bakımından Genel Türkçeden farklılık göstermez. An...
ALTAY TÜRKÇESİ KARŞILAŞTIRMALI SES VE ŞEKİL BİLGİSİ
ELCAN, Abdullah
Altay Türkleri, Güney Sibirya bölgesinde Altay dağları eteklerinde yaşayan, dilleri ve kültürleri yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bulunan bir Türk topluluğudur. Unesco’nun Tehlikedeki Diller Atlası’nda (Atlas of the World’s Languages in Danger) Altay Türkçesi ve ağızlarının tamamı yer almaktadır. Bu çalışmada, Altay Türkçesi ile Türkiye Türkçesinin ses ve şekil bilgisi farklılıklar üzerinden ele alınmakta; bu farklılıkların ortaya çıkış sebepleri dil içi gelişim süreçleri, dil ilişkileri ve iki dillilik bağlamlarında irdelenmektedir. Çalışma, giriş ve sonuç bölümlerinin dışında iki ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, çalışmanın konusu, kapsamı, çalışma sırasında uygulanan yöntem hakkında bilgi verilmiş; Altay Türkçesi ve Altay Türkçesi üzerine yapılan çalışmalardan bahsedilmi...